Bệnh học miệng và hàm mặt từ lâu được xem là một môn học khó đối với sinh viên Răng Hàm Mặt bởi kiến thức rộng, biểu hiện lâm sàng đa dạng, đòi hỏi phải nhớ nhiều và có tư duy chuyên môn sâu. Học đã thấy như vậy rồi thì sau khi ra trường vẫn như vậy, gặp tổn thương vùng miệng hay hàm mặt nhiều khi lúng túng và chuyển bệnh. Được đúc kết từ hành trình 40 – 50 năm giảng dạy, hành nghề và gắn bó với chuyên ngành, bài viết này chia sẻ những suy nghĩ, trăn trở và kinh nghiệm tiếp cận môn học, như một lời gửi gắm đến sinh viên, đồng nghiệp và những ai quan tâm đến Bệnh học miệng và hàm mặt – một chuyên ngành quan trọng trong đào tạo và thực hành Răng Hàm Mặt.
Bệnh học miệng và hàm mặt là gì?
Theo định nghĩa của Viện Bệnh học Miệng và Hàm Mặt Hoa Kỳ: Bệnh học miệng và hàm mặt là một chuyên khoa của ngành Nha và là một môn học liên quan đến việc xác định bản chất của bệnh, chẩn đoán và xử trí bệnh ở vùng miệng và hàm mặt. Đó là một khoa học nghiên cứu về nguyên nhân, cơ chế gây bệnh và ảnh hưởng của những bệnh này. Thực hành bệnh học miệng và hàm mặt bao gồm nghiên cứu khoa học, chẩn đoán bệnh sử dụng các xét nghiệm X quang, vi thể, sinh hóa và các xét nghiệm khác, và điều trị hoặc xử trí người bệnh.
Theo định nghĩa của tự điển y học: Bệnh học miệng là một chuyên ngành của Nha khoa liên quan đến các bệnh của những cấu trúc vùng miệng và quanh miệng bao gồm mô mềm miệng, niêm mạc miệng, răng, xương hàm và tuyến nước bọt.
Ở một số nước, bệnh học miệng và hàm mặt (BHM&HM) vừa là môn học, vừa là một chuyên khoa cận lâm sàng. Ở Việt Nam, BHM&HM là một môn học ở giữa khối cơ sở và lâm sàng Răng Hàm Mặt (RHM). Cơ sở là vì kiến thức của BHM&HM gắn với nhiều môn cơ sở y học (như Mô Phôi, Giải phẫu bệnh, Di truyền, Vi sinh, Sinh học phân tử, …), và lâm sàng vì nó cho phép chẩn đoán và xử trí các bệnh lý ở vùng miệng và hàm mặt, đặc biệt là những bệnh lý điều trị nội khoa. Chỉ có bệnh sâu răng và bệnh nha chu là được giảng dạy sâu hơn ở các môn học khác. Do vậy, chắc chắn BHM&HM là một môn học có vị trí không thể xem nhẹ trong đào tạo Bác sĩ RHM bên cạnh các môn chuyên ngành RHM.
Tại sao Bệnh học miệng và hàm mặt khó học?
BHM&HM là môn học chiếm rất nhiều giờ lý thuyết, bài giảng BHM&HM rất dài so với các môn học chuyên ngành khác, lại đỏi hỏi phải nhớ bài. Thường sinh viên không thích vì phải học thuộc lòng nhiều tên bệnh, có khi là thuật ngữ tiếng La tinh hay tiếng nước ngoài, nhiều chi tiết, nhiều con số bảng biểu sơ đồ, … Các sách giáo khoa BHM&HM thường dày nhất trong các loại sách. Phải học vô số bệnh, trong đó có bệnh chưa bao giờ gặp trong thực hành lâm sàng nên không hình dung được là như thế nào. Và chán nhất là hình ảnh vi thể không hiểu gì cả, lại thêm hóa mô miễn dịch và sinh học phân tử thì còn mù mờ hơn nữa.
Học Bệnh học miệng và hàm mặt như thế nào?
Để giúp sinh viên dễ tiếp cận với môn học được cho là khô khan này, xin có một số đề nghị như sau:
Tài liệu tham khảo
Những sách liên quan đến Bệnh học miệng có nhiều loại khác nhau:
Nếu phân biệt theo tựa sách và nội dung thì có: Bệnh học miệng (Oral pathology), Bệnh học miệng và hàm mặt (Oral and maxillofacial pathology), Chẩn đoán vùng miệng (Oral diagnosis), Giải phẫu bệnh vùng miệng (Oral histopathology), Giải phẫu bệnh miệng và hàm mặt (Oral and maxillofacial histopathology), Y học miệng (Oral Medicine).
Tùy theo tựa sách, nội dung của sách sẽ chú trọng nhiều hơn đến khía cạnh này hay khía cạnh khác như Oral pathology tập trung nhiều về các bệnh lý xuất phát ở vùng miệng, Oral and maxillofacial pathology trình bày về các bệnh lý vùng miệng và hàm mặt được xử trí bằng nội khoa và phẫu thuật, Oral diagnosis về các quy trình và phương tiện để chẩn đoán vùng miệng, Oral histopathology chủ yếu về giải phẫu bệnh vùng miệng, Oral and maxillofacial histopathology về giải phẫu bệnh miệng và hàm mặt, Oral medicine thì phân tích nhiều về các bệnh toàn thân và bệnh vùng miệng.
Nếu phân biệt theo cách sắp xếp các nội dung trong sách thì có thể sắp xếp theo nguyên nhân/ bệnh căn (hợp lý về mặt bệnh học nhưng rất khó áp dụng trên lâm sàng), theo liên quan lâm sàng – bệnh học thường lấy tổn thương cơ bản làm gốc (phù hợp cho thực hành lâm sàng), từng bệnh thường được trình bày theo trình tự từ dịch tễ học, bệnh căn, lâm sàng, X quang (nếu có), giải phẫu bệnh, chẩn đoán, điều trị và tiên lượng.
Nếu phân biệt theo thể loại thì Sách giáo khoa (Textbook) rất chi tiết, chủ yếu để làm tài liệu tham khảo (không thể nào nhớ hết được); Atlas với hình ảnh lâm sàng và vi thể đi kèm (rất tốt cho sinh viên) vì hình ảnh dễ nhớ hơn là đoạn mô tả bằng chữ; Manual (Sổ tay), Handbook (Cẩm nang/ Sách cẩm nang), Guide to (Hướng dẫn/ Cẩm nang hướng dẫn) là sách tổng hợp ngắn gọn những điểm chính cho dễ nhớ (thường là của những tổ chức hay Hiệp Hội quốc tế như FDI (Liên đoàn Nha khoa Thế giới), ADA (Hiệp hội Nha khoa Hoa Kỳ), …), là những tài liệu hướng dẫn chính thống, đặc biệt là về điều trị. Hai loại sau đơn giản, dễ nhớ, phù hợp cho sinh viên và bác sĩ.
Những tài liệu hình ảnh đặc biệt quan trọng đối với BHM&HM như slide bài giảng, thư viện ảnh (photo gallery), hình trên mạng (atlas trực tuyến), … đều rất có ích để xây dựng “bộ nhớ chụp ảnh” (mémoire photographique) rất cần để học và thực hành BHM&HM sau này.
Điều rất mừng là hầu hết tài liệu về Bệnh học miệng và hàm mặt đều MIỄN PHÍ!
Chương trình học
Phải Dạy và Học BHM&HM một cách chọn lọc. Trong số quá nhiều bệnh lý vùng miệng và hàm mặt, cần phân biệt những bệnh thường gặp với những bệnh ít gặp và hiếm gặp. Mục tiêu học tập phải khác, nội dung bài học cũng khác và tỉ trọng trong bài đánh giá cũng khác. Điều này thường không thể hiện trong các sách giáo khoa mà phải do giảng viên tự lọc ra dựa theo mô hình bệnh tật chung và tại địa phương mình. Từng bài giảng được xây dựng dựa trên chuẩn năng lực và chuẩn đầu ra của học phần và chương trình đào tạo.
Một số nội dung chính của BHM&HM bắt buộc phải có là: Bệnh niêm mạc miệng, Bệnh xương hàm và khớp thái dương hàm, Bệnh mô mềm vùng miệng mặt và cổ, Bệnh tuyến nước bọt, Bệnh mô limphô vùng cổ mặt, Bệnh thần kinh vùng cổ mặt, Bệnh toàn thân biểu hiện vùng miệng, Nội khoa vùng miệng.
Thái độ học tập
Sinh viên cần ý thức được tầm quan trọng của BHM&HM trong hành nghề RHM và xác định quyết tâm học chứ không chỉ để qua kỳ thi.Thử nghĩ xem có bao nhiêu môn học chuyên ngành liên quan đến bệnh của răng và mô nha chu và bên cạnh đó thì tất cả các bệnh còn lại chỉ thuộc BHM&HM, Phẫu thuật miệng & hàm mặt. Hiểu rõ về BHM&HM là nền tảng cho việc hành nghề, vì BHM&HM chỉ ra nguyên nhân gây bệnh, giải thích cơ chế bệnh tật, và từ đó giúp chẩn đoán và điều trị đúng trên cơ sở bệnh căn và bệnh sinh chứ không chỉ dựa vào triệu chứng.
Học lý thuyết
Hệ thống hóa
Khi tham khảo tài liệu, đầu tiên phải có cái nhìn tổng thể về bệnh. Do vậy, đừng bỏ qua phần tóm tắt hay phần mở đầu của từng chuyên đề trước khi đi vào nội dung chi tiết. Hệ thống hóa các bệnh sẽ giúp rút ra nhanh hơn từ bộ nhớ của mình mỗi khi cần.
Quan sát hình ảnh lâm sàng
Sinh viên hay có xu hướng bỏ qua hình ảnh để nhớ phần nội dung bài nhằm đối phó với các bài kiểm tra trắc nghiệm. Nhưng đối với BHM&HM thì hình ảnh quan trọng hơn và dễ nhớ lâu hơn. Phải nhìn kỹ các hình ảnh tổn thương lâm sàng để chụp ảnh vào bộ nhớ của mình. Hình ảnh một khi đã xem qua, dù chỉ một lần, thường sẽ lưu lại trong trí nhớ; đến khi thấy lại hình ảnh đó hay một hình ảnh tương tự thì sẽ gợi nhớ lại. Điều này cho phép có cái gọi là “snapshot diagnostic” (chẩn đoán trong cái búng tay), thường có được ở các bác sĩ có nhiều kinh nghiệm lâm sàng (nhưng lúc nào cũng phải kiểm chứng lại). Và cũng đừng bỏ qua những bảng biểu vì sẽ giúp nhớ số liệu và tỷ lệ hơn là những con số.
“Đọc” hình ảnh vi thể
Không thể biết bản chất của tổn thương và hiểu cơ chế bệnh học nếu không chú ý đến các hình ảnh vi thể. Người học cần chịu khó đọc hình ảnh vi thể để nhận diện tế bào và cấu trúc mô, qua đó hiểu rõ hơn bản chất của tổn thương, cơ chế gây bệnh, mức độ xâm lấn cũng như các đặc điểm bệnh lý liên quan. Nếu cần, nên ôn lại kiến thức cơ bản về Mô học và Giải phẫu bệnh. Liên hệ lâm sàng và giải phẫu bệnh phải trở thành một phản xạ để hiểu bản chất của tổn thương cơ bản, từ đó mới có hướng chẩn đoán và xử trí đúng đắn.
Đừng bỏ qua học các ca lâm sàng (case study)
Vì không đủ thời gian nên nghiên cứu các ca lâm sàng BHM&HM thường bị lướt qua, nhưng chính đó là những kinh nghiệm lâm sàng có thể giúp chúng ta rất nhiều trong chẩn đoán, điều trị và tiên lượng khi gặp một ca bệnh tương tự.
Học thực hành
Quy trình tiếp cận chẩn đoán và xử trí trong thực hành BHM&HM là một quá trình có hệ thống, bao gồm thu thập, tổng hợp và phân tích các thông tin lâm sàng (hỏi bệnh sử, khám lâm sàng) và cận lâm sàng (các xét nghiệm), để đi từ chẩn đoán giả thiết, chẩn đoán phân biệt, đến chẩn đoán xác định, và cuối cùng đưa ra điều trị hoặc xử trí phù hợp.
Thu thập và xử lý thông tin
Đừng ngại trao đổi với người bệnh, tỏ thái độ quan tâm lúc trao đổi thì mới khai thác thông tin đầy đủ từ người bệnh. Đừng ngại hỏi nhiều, vì có người bệnh nếu không hỏi thì không cho biết.
Quan sát từ tổng thể đến chi tiết, từ tổng trạng đến ngoài mặt và trong miệng. Nhận dạng tổn thương cơ bản. Tổng hợp thông tin để ra chẩn đoán giả thiết. Hỏi thêm thông tin có định hướng theo các chẩn đoán giả thiết. Phân tích lại thông tin để ra chẩn đoán phân biệt và chỉ định xét nghiệm bổ túc
Chẩn đoán
Quyết định chẩn đoán xác định, chẩn đoán bệnh căn và lập kế hoạch điều trị. Có khi sau điều trị mới xác định được chẩn đoán cuối cùng.
Một cách làm khác (kiểu đi “đường tắt” của người đã có trải nghiệm) là tìm những hình ảnh tương tự trên mạng hay trong sách để đối chiếu, kiểm tra lại thông tin và có hướng chẩn đoán.
Thái độ trong thực hành
Lúc nào cũng nghĩ đến dự phòng bệnh tật. Phát hiện những bệnh khác, trong và ngoài miệng. Tư vấn phòng bệnh, loại bỏ thói quen có hại.
Giải thích bệnh, an ủi, động viên, trấn an người bệnh. Tâm lý liệu pháp rất hiệu quả đối với người bệnh lo âu quá mức.
Giải thích kỹ kế hoạch điều trị để người bệnh tuân thủ tốt điều trị. Hướng dẫn và giải thích toa thuốc là rất quan trọng, vì toa thuốc là công cụ điều trị và mang tính pháp lý. Điều này đòi hỏi sự hiểu biết tường tận về những thuốc dùng trong RHM (rất may là không nhiều và có sẵn thông tin trên mạng).
Theo dõi định kỳ, ghi nhận kết quả điều trị để rút kinh nghiệm, ngay cả khi đã chuyển bệnh.
Kết luận
Vậy Bệnh học miệng và hàm mặt là gì?
BHM&HM là nền tảng cho thực hành RHM, cần thiết cho tất cả các chuyên ngành nha khoa lâm sàng. Có thể xem đây là cầu nối giữa Răng Hàm Mặt và Y khoa, bởi miệng là môt phần không thể tách rời khỏi cơ thể, sức khỏe răng miệng ảnh hưởng đến sức khỏe toàn thân và ngược lại.
Chính vì BHM&HM không có ranh giới rõ ràng, học hoài không hết vì phải luôn cập nhật kiến thức và tiến bộ của cả hai ngành RHM và Y khoa. Do đó, đây là môn học rất đặc biệt và độc đáo trong ngành RHM.
Qua bài viết này, hy vọng những chia sẻ và gợi ý trên có thể giúp các bạn sinh viên hiểu và tiếp cận môn học đúng cách, phù hợp để học tốt Bệnh học miệng và hàm mặt. Tin rằng mỗi người sẽ tự xây dựng kinh nghiệm học tập của mình để Bệnh học miệng và hàm mặt trở thành môn học hấp dẫn, hữu ích và cũng không quá khó học.
BSCKII. Huỳnh Anh Lan, Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh;
PGS.TS.BS. Nguyễn Thị Hồng, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành
